Smalltalk jest obiektowo zorientowanym językiem programowania, biblioteką klas i środowiskiem programistycznym w jednym.

Powyższa definicja nie wyjaśnia co w Smalltalku jest takiego szczególnego, co czyni go atrakcyjnym narzędziem w porównaniu na przykład do Javy czy C#, które także są obiektowymi językami programowania, mają bogate biblioteki klas i interaktywne środowiska programistyczne.

Smalltalk jest czysto obiektowym, refleksyjnym językiem programowania z dynamiczną typizacją. Umożliwia to w praktyce zupełnie inny sposób programowania od tego do jakiego są przyzwyczajeni programiści używający języków obiektowych rozwiniętych z proceduralnego języka C.

Pełna obiektowość

Pojęcie "czysto obiektowy" oznacza, ze każda wartość, każda struktura danych jest obiektem i nie istnieje sztuczne rozgraniczenie wartości i obiektów. Przykładowo wyrażenie "26" tworzy instancję klasy SmallInteger, która poprzez hierarchię klas jest pochodną klasy Object. W ten sposób liczba 26 rozumie wszystkie wiadomości, które są w tej hierarchii zdefiniowane i może również implementować nowe metody. Podobnie tablice nie są tworzone przy pomocy specjalnej dedykowanej składni tylko w prosty sposób przez wysłanie do klasy Array odpowiedniej metody tworzącej instancje tej klasy, np. "Array new: 4".

Refleksyjność

Pojęcie "refleksyjny" oznacza, że język Smalltalk jest zaimplementowany w Smalltalku. Obiekty, które ten język definiują same są opisane w tym języku. W szczególności klasy i metody są również obiektami języka Smalltalk. To wyjaśnia także powyższy przykład tworzenia instancji klasy Array - "Array new: 4". Klasa Array sama jest również obiektem, który między innymi implementuje metodę "new:". Użycie obiektów języka Smalltalk do definicji całego języka umożliwia programiście zarówno rozszerzanie funkcjonalności samego języka jak i całego środowiska programistycznego. W takim zakresie jak w systemie Smalltalk nie jest to możliwe w żadnym konwencjonalnym środowisku.

Typy danych

Tak jak każdy język programowania również Smalltalk posiada typy danych - typem danego obiektu jest jego klasa - ale przyporządkowanie typu do danej zmiennej następuje dopiero w czasie działania programu, tzn. typ zmiennej nie musi być deklarowany w czasie implementacji. Każda zmienna może przechowywać obiekty dowolnego typu. Oznacza to między innymi, że do każdej zmiennej można wysłać dowolną wiadomość. W przypadku, gdy obiekt reprezentowany przez tą zmienną nie implementuje danej metody sytuacja taka będzie rozpoznana i wywołana zostanie specjalna metoda doesNotUndestand:.

Środowisko

Całe środowisko programistyczne jest również zaimplementowane w Smalltalku. Kompilator, Debugger, Browser są aplikacjami smalltalkowymi i z reguły są dostępne ich kody źródłowe. Browser jest jednocześnie zintegrowanym edytorem, analizatorem kodu i narzędziem umożliwiającym refactoring kodu o bardzo dużych możliwościach.

Wygoda pracy

Z braku deklaracji typów i refleksyjności wynika jeszcze jedna bardzo interesująca cecha Smalltalka - nie istnieją niepełne definicje klas, ponieważ klasy i metody mogą być kompilowane niezależnie od siebie. Umożliwia to między innymi modyfikacje programu w czasie jego działania, jego jednoczesne testowanie i poprawianie. W razie wystąpienia błędu programista może go poprawić bez konieczności zakończenia pracy programu i ponownego uruchamiania (na przykład bezpośrednio w Debugger). Poszczególne klasy mogą być implementowane równolegle z innymi, w każdej chwili użyte i rozwijane nawet w czasie pracy aplikacji. W ten sposób w każdym momencie już zaimplementowana funkcjonalność danej klasy może zostać przetestowana. Umożliwia to szybki cykl edycji, kompilowania i debuggownia na poziomie kodu źródłowego.

Smalltalk pracuje pod kontrolą maszyny wirtualnej - tzn. pod kontrolą abstrakcyjnego komputera, który może zostać zaimplementowany na różnych platformach. Program Smalltalkowy jest tłumaczony na język tej wirtualnej maszyny, która abstrahuje zasoby konkretnego systemu i dlatego jest on niezależny od platformy docelowej na której będzie uruchamiany.

Koncepcja wirtualnej maszyny i pełna obiektowość Smalltalka umożliwiają automatyczne zarządzanie pamiecią - obiekty smalltalkowe nie muszą być jawnie usuwane z pamięci po zakończeniu ich pracy. W tym celu maszyna wirtulna posiada tak zwany garbage collector, który samodzielnie i efektywnie rozpoznaje, które obiekty nie są już uzywane i odzyskuje zajmowaną przez nie pamięć.

Smalltalk został rozwinięty w latach 70-tych i 80-tych w laboratoriach firmy Xerox (Xerox Palo Alto Research Center). Język został zaprojektowany tak, aby połączyć dużą czytelność kodu z wszechstronną funkcjonalnością i elastycznością.

W 1988 roku z firmy Xerox została wydzielona firma Parcplace Systems w celu komercyjnego rozpowszechnienia języka. W 1995 z firm Parcplace Systems i Digitalk powstała firma Parcplace-Digitalk, która w 1997 roku zmieniła nazwę na ObjectShare. W 1999 technologia VisualWorks Smalltalk została zakupiona przez firmę Cincom, która przejęła również całą grupę programistów rozwijających język Smalltalk.

Środowisko Smalltalk mimo ponad 20 lat swojego istnienia odniosło sukces dopiero pod koniec lat 90-tych, ponieważ wcześniejsze komputery były zbyt wolne, żeby zapewnić zadowalającą wydajność aplikacji tworzonych w tym języku. Dopiero pojawienie się silniejszych komputerów pozwoliło na powszechniejsze użycie języków opartych na koncepcji maszyny wirtualnej takich jak Smalltalk czy późniejsze środowisko Java.

Powyżej opisane cechy języka i środowiska Smalltalk powodują, ze środowisko to pokazuje swoje mocne strony przede wszystkim przy realizacji dużych, złożonych projektów w relatywnie krótkim czasie (w porównaniu do takich środowisk jak Java czy C#).

Smalltalk umożliwia szybkie i łatwe modelowanie prototypu aplikacji równocześnie z krokowym projektowaniem i uszczegóławianiem projektu i jest wydajnym i skalowalnym systemem umożliwiającym pracę aplikacji na różnych platformach bez konieczności dopasowywania jej kodu źródłowego (write-once-run-everywhere). Wybór dostępnych platform zależy od twórcy systemu, przykładowo środowisko VisualWorks Smalltalk umożliwia wykonywanie aplikacji na komputerach PC, Macintosh i różnych wariantach systemów Linux i Unix.

Dla języka Smalltalk powstała i została rozwinięta koncepcja eXtreme Programming, Smalltalk jest jednocześnie najbardziej produktywnym środowiskiem XP.

Smalltalk pokazuje swoją siłę szczególnie w projektach z krótkimi cyklami rozwoju, w których zachodzi konieczność częstego dopasowania do nowych wymagań.